Người Thổ ở Nghệ An  

                                                                                    Lê Bá Liễu

  Dân tộc Thổ là một trong những dân tộc chính sinh sống xen kẽ cùng hai dân tộc Kinh và Thái trong cộng đồng các dân tộc ở khu vực miền núi tây bắc Nghệ An với dân số khoảng 80.000 người sống tập trung chủ yếu tại các huyện Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Tân Kỳ và thị xã Thái Hoà.Về nguồn gốc lai lịch, dân tộc Thổ ở Nghệ An do ba bộ phận hợp thành từ khoảng thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII, đa số trong đó có nguồn gốc là người Kinh từ các huyện đồng bằng miền xuôi do hoàn cảnh xã hội di dân lên đồng hoá với số người Cuối và người Mường từ Thanh Hoá vào.Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 còn có tên là Côn Khạ, Xá, Kẹo, Mọn, Cuối căn cứ theo nguồn gốc từng nhóm họ mang tính miệt thị nên đồng bào không chấp nhận.Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, được xem như là một nhóm của dân tộc Mường. Từ tháng 12/1973 thể theo đề nghị và căn cứ vào những phong tục tập quán, sinh hoạt…Tộc danh Thổ được Nhà nước chính thức công nhận là một dân tộc riêng biệt nằm trong  đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Người Thổ có nhiều dòng họ, trong đó họ Trương là một họ lớn chiếm số đông trong cộng đồng, tiếp đến là các họ Lê, họ Nguyễn, họ Phạm…
Đời sống của đồng bào dân tộc Thổ chủ yếu là sản xuất nông nghiệp làm nương rẫy ,trồng lúa nước và chăn nuôi. Công cụ sản xuất điển hình là chiếc “cày nại” (cần nọn) gần giống chiếc cày chìa vôi của dân tộc Kinh. Ngoài ra còn có chiếc gậy chọc lỗ tra hạt “ cần nón”, “tắm rói”- Đây là công cụ điển hình của phương thức canh tác nương rẫy. Ngoài chăn nuôi và sản xuất nông nghiệp, người Thổ còn rất giỏi săn bắn và đánh bắt cá. Từ xưa họ đã có hình thức săn bắt tập thể bằng các loại bẫy sập, bẫy thòng lọng, bẫy lưới…có thể bắt được cả những loại thú lớn như voi, hổ, bò tót… Kết thúc những buổi săn là việc chia thịt thú rừng săn được cho tất cả các gia đình trong làng không phân biệt giàu nghèo rất rôm rả. Không những  giỏi săn bắn thú rừng, người Thổ còn rất giỏi đánh bắt cá trên các ao hồ, sông suối. Nghề đánh bắt cá bằng những dụng cụ đánh bắt đặc trưng khá đa dạng như chài lưới, đăng, xúc..được xem là nghề cổ truyền. Đặc biệt  tất cả các dụng cụ dùng trong công việc đánh bắt cá đều tự tay họ làm lấy thể hiện những nét tinh tế trong nghề đan lát của mình.
Ngày trước  đồng bào Thổ ở nhà sàn và nhà trệt lợp tranh như người Kinh. Nhà sàn dân tộc Thổ gần giống nhà sàn người Mường.Nay phần lớn đã ở nhà trệt theo kiểu miền xuôi nhưng cách bố trí trong nhà vẫn theo truyền thống dân tộc mình.Đồng bào dân tộc Thổ không có tập quán trồng bông dệt vải…quần áo của họ thường mua bán trao đổi với người Thái và người Kinh do vậy y phục dân tộc Thổ không đồng nhất, không có bản sắc riêng.Đàn ông thường mặc giống người Kinh, phụ nữ có sự khác biệt tuỳ theo từng vùng, có nơi mặc váy Thái, váy dài có có sọc viền chân váy( vùng Quỳ Hợp, Tân Kỳ và một số địa phương thuộc Nghĩa Đàn và thị xã Thái Hoà như ở vùng làng Đong , làng Lụi..) Có nơi váy như của người Kinh ( vùng Lâm La- Nghĩa Đàn).Áo của phụ nữ  Thổ thường là loại áo 5 thân màu nâu hoặc trắng gần giống với áo của người Kinh.
Khác với người Kinh, người Mường, hôn nhân trong cộng đồng dân tộc Thổ thường là hôn nhân nội tộc. Chế độ hôn nhân nàycó thể xem như là một biểu hiện cao nhất về ý thức củng cố cộng đồng trong điều kiện sống xen kẽ với các dân tộc khác.Ngày trước còn nhiều hủ tục như  ở rể, cưới vợ lẽ..nay đã bãi bỏ. Hiện tại, một số nhóm họ ở Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp và Tân Kỳ vẫn còn phong tục “ ngủ mái”- Một hình thức kết bạn, đi tìm hiểu người yêu. Thường khi người con trai con gái đến tuổi cập kê,được phép của gia đình cô gái , người con trai đến “ ngủ mái” tại nhà cô gái- người mình chọn để tìm hiểu. Trong đêm “ ngủ mái”, trai gái có quyền tự do tâm sự với nhau một cách lành mạnh. Tục lệ lên án và có những hình phạt nặng các hành vi dung tục mờ ám trong đêm “ ngủ mái”. Sau đêm “ ngủ mái” nếu người con trai và người con gái đồng ý lấy nhau thì bàn các bước thực hiện những nghi thức bắt buộc như nhờ người làm mai mối( ông Pin) sau đó là những cuộc thăm hỏi thường xuyên rồi dạm hỏi và xin cưới…
Mang dấu ấn của sự cộng cư nhiều thành phần sắc tộc,người Thổ thờ thần. Hầu như trong tất cả mọi làng người Thổ đều có đền miếu thờ cúng quanh năm các vị thần  và thành hoàng làng. Có làng thờ tới 15 vị thần. Mỗi nghề lại thờ một vị thần với những hình thức  nghi lễ riêng.Những người làm nghề tôn giáo – các bậc sư sãi-có vị vị trí khá cao trong cộng đồng.Quan niệm của đồng bào cho rằng vạn vật đều có linh hồn. Khi có người ốm,người ta cúng “ vía mụ bà” và buộc “ vòng vía” cho bệnh nhân. Thường trong các buổi cúng, thầy cúng dùng tiếng Cuối để khấn.Người Thổ rất coi trọng lễ xuống đồng ( cầu móng)  đầu năm mới, lễ cúng cơm mới,lễ mừng nhà mới…với những nghi thức trang trọng.Hàng năm vào dịp lễ xuống đồng, làng chọn một người đàn ông khoẻ mạnh làm ăn khấm khá, nhẹ vía để làm người phát nhát dao đầu tiên và cũng là người chọc lỗ tra hạt giống đầu tiên ( gọi là chủ giống).
Cũng như nhiều dân tộc khác trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam, dân tộc Thổ có nhiều truyền thuyết, chuyện cổ tích mang đậm dấu ấn dân tộc mình được lưu truyền qua các thế hệ theo lối “ kể đắng”( kể chuyện) như Sự tích lèn Chành Đanh, Hòn đá củ xôi, Mèo và diều…Hầu như làng nào cũng có một vài người có khả năng “ kể đắng” rất diễn cảm.Trong nền văn hoá của mình, người Thổ đến nay vẫn còn giữ và phổ biến nhiều làn điệu dân ca, dân vũ độc đáo mang đậm dấu ấn đặc trưng như Đu đu điềng điềng, Ên ên- Ạc ạc,hát Thuôm, hát ghẹo, hát cuối, hát dặm..múa sạp, múa nón… Cùng với những nhạc cụ truyền thống như sáo, khèn, người Thổ còn có những nhạc cụ của dân tộc mình như cây đàn Thổ( gần giống cây đàn đáy của người Kinh) Đặc biệt phaỉ kể đến cây đàn Tính tang- loại đàn được làm từ một ống tre có hai dây bằng chính thanh cật tre tước ra và căng ngay trên phần mặt có cữ tăng giảm âm vực, sử dụng bằng cách dùng một thanh tre nhỏ có bọc vải một đầu gõ lên cho âm thanh rất hay. Từ nhạc cụ đơn giản này, hiện tại một số nghệ nhân dân tộc Thổ tại Quỳ Hợp đã cải tiến thành một giàn đàn gồm 8 ống dài ngắn theo cung bậc với cách sử dụng như với loại đàn Tam thập lục …hầu như trong mọi gia đình, dòng họ của đồng bào Thổ ở Nghệ An đều có những dàn cồng chiêng được các thế hệ lưu giữ   với  cách sử dụng  của các nghệ nhân rất độc đáo thể hiện qua những âm hưởng tiết tấu và những vũ điệu sinh động diễn tả  những sinh hoạt trong đời sống hàng ngày.../. 

THE TURKS IN NGHE AN


Ethnic Turks are one of the main ethnic groups live intermingled and two ethnic Kinh and Thai ethnic communities in the mountainous region northwest of Nghe An with a population of about 80,000 people living mainly in the districts Nghia Dan, Quy Hop Tan Ky and Taihe town.
Background on the origin, ethnic Turks in Nghe An by the three components from the XV century to XVIII century, most of which originated from the districts of the Kinh lowland plains due to social circumstances immigrants to assimilate with the End and the Muong Thanh Hoa vao.Truoc from the August Revolution in 1945 also called Better, Xa, candy, Minor, based on the originating end of groups they carry the stigma people should not accept nhan.Sau August Revolution in 1945, is considered one of the Muong ethnic group. From October 12/1973 at the proposal and based on the customs, activities ... Clan Turkish State name officially recognized as a separate nation in the great family of the people of Vietnam. Turks have family in which Zhang was a large majority in their community, they followed the Le and Nguyen, they Pham ...
The life of the ethnic Turks are mainly agricultural cultivation, rice cultivation and animal husbandry. Engine production is a typical "plowing complaints" (to Young) similar to the plowing of the ethnic Kinh pipefish. There are also investigating particle sticks to dig holes "to cap", "bulk" - This tool is a typical method of cultivation. In addition to livestock and agricultural production, the Turks are very good at hunting and fishing. From time immemorial they have collective forms of hunting with other types of trap, noose traps, traps ... can catch all the big animals like elephant, tiger, bull ... the end of the meeting is to divide the meat hunting hunting wild animals for all families in the village irrespective of rich and poor is straw. Not good at hunting wild game, the Turks are very good fishing on the lakes, rivers and streams. Fishing by fishing equipment characteristics is quite diverse as fishing, post, contact .. is considered traditional occupations. Especially all of the tools used in fishing to get their hands on their own to show the refinement of his craft knitting.
Aboriginal people in the days before the competition floor and ground floor roof as the Kinh. The ethnic Turks flooring near the floor like a Muong.Nay largely home-style ground floor plains, but the layout of the house is the traditional Turkish ethnic minh.Dong no custom woven cotton fabric ... their clothes are often purchased or bartered with Thai and Kinh ethnic costumes so Turkey is not homogeneous, there is no identity rieng.Dan he wore the same Kinh women differ depending region, where Thai skirt, long skirt with a striped skirt foot rim (the Quy Hop Tan Ky and some localities in Nghia Dan and Taihe town as in the East Village, the village Prev ..) There where the skirt as the Kinh (the La-Lam Nghia Dan). Austrian women's garments Saturn 5 itself is usually brown or white similar to the dress of the Kinh.
Unlike the Kinh, Muong, marriage in the ethnic Turkish minority is usually the internal marriage. Mode can nayco marriage as an expression of the highest sense of community strengthening in living conditions interspersed with many ethnic khac.Ngay previous bad practices, such as in-law, probably married now .. abolished. Currently, some groups of them in Nghia Dan, Quy Hop Tan Ky and is still the custom "roof bed" - a form that you want to learn love. Often when the sons and daughters dating age, the permission of her family, sons to the "roof bed" in the girl-who I choose to learn. In the night "sleeping roof," boys and girls are free to talk to each other in a healthy way. The practice of condemnation and punishment of acts of vulgar shady night "roof bed". After overnight "sleep forever" if the son and daughter agreed to marry the goals of the formal steps required to link up as someone (Mr. Pin) then are the regular visits and miles ask questions and wedding ...
Marked by the tool many ethnic composition, the worship of Saturn. Almost in every village of the Turks are the temples of worship throughout the year and the tutelary deity of the village. There are 15 gods to the village church. Each job to worship a deity in the form of ritual religious rieng.Nhung people working - the monks-level position with high status in the community of fellow dong.Quan concept that all things have souls . When sick, people worship "her she chickened out" and force "within chickened" patients. Often the sessions offered, magicians used laughter to khan.Nguoi Turkey attaches great importance to the ceremony (for nails) New Year, new rice offering ceremony, the celebration of a new home ... with the ritual site in the trong.Hang holiday to the village to choose a healthy man to eat better off, light to the development chickened first knife to dig holes and also the seeds of the first investigation (known as just the same).
Like many other people in the family of the peoples of Vietnam, ethnic Turks are the legends, folk tales bearing the stamp of his people has been handed down through generations in a way "after the bitter" (storytelling ) as the area impacted Chief Shoe, roots rock away, Cats and ... Most of the village there is a few people capable of "who is" a place cam.Trong their culture, the Turks are still in hold and many common folk songs, dancing people sexism unique characteristics such as papaya Indians Indians, Samuel Israel-evil evil, Thuom sing, sing tease, the last song, dance song .. mi stalls, dance hats ... Along with traditional instruments like flute, praise, the Turks also have their own ethnic musical instruments such as violins Turkey (near the bottom of the guitar like the Kinh) Especially not to mention guitar The tang-type forum made from a bamboo tube with two wires by stripping out of bamboo and sand on the surface tension is reduced for every pitch, used by using a small bamboo fabric a first tap for cool sounds . From this simple instrument, now a national Aboriginal artists in Quy Hop has improved a tube rig 8 is comprised of short-term supply level with using such type of zither ... in almost every family, clan of Aboriginal people in Nghe An are the orchestra of gongs are the generations keeping with the use of unique artists represented by the negative effects of tempo and lively dance performance describe activities in daily life .../. 

                                                                                                 ( CMA )